Kreten en gefluister [Toneelgroep Amsterdam]

‘Kreten en gefluister’ is een rauw en confronterend toneelstuk over de lelijkheid van ziekte en dood. Film- en theaterregisseur Ingmar Bergman schreef deze voorstelling oorspronkelijk als film in 1972. Het toont de laatste uren van de stervende Agnes (Chris Nietvelt). Haar zussen en bediende staan haar bij. Bergman wilde de dood op een niets verhullende manier laten zien. Tegelijk werkt het sterven van hun zus als een spiegel voor de achterblijvende zussen Karin (Renée Fokker) en Maria (Halina Reijn). Wat zij zien is haast nog lelijker. Eenzaamheid, frustratie en leegte worden overtuigend neergezet in deze voorstelling. Hoewel het af en toe wel een beetje minder kan…

Het decor is niets verhullend. Het karkas van het toneel, de lampen, de coulissen, alles is zichtbaar. Op het podium staat het ziekbed van Agnes centraal, met daaromheen haar eerste levensbehoeften: haar filmcamera, schildersspullen, muziek. Dit is de manier waarop zij zich uitte, maar op haar sterfbed realiseert ze zich dat dit slechts een toevlucht was. Agnes komt erachter dat ze een gevoel van gemeenschap, menselijk contact, gemist heeft. Uit de eerste scènes wordt dan ook al snel duidelijk dat de zussen geen warme band hebben. De afstand waarop Maria een glaasje sap aan haar zieke zus geeft, kan haar arm amper overbruggen. Ze raken elkaar niet of zo min mogelijk aan. Ze kijken elkaar nauwelijks aan. De zussen lopen met een grote boog om Agnes heen, willen niet geconfronteerd worden met haar zwakte. Maar er is geen ontkomen aan. Agnes schetst hun jeugd, verstoken van liefde en genegenheid van hun moeder. Allemaal hebben ze hun eigen manier gevonden om daarmee om te gaan. Agnes vluchtte in kunst, Karin in een liefdeloos huwelijk met een man die haar net zoveel bekritiseert als haar moeder deed, Maria in oppervlakkige luxe en kortstondig plezier. Alleen Anna (Karina Smulders), de bediende, lijkt nog een emotionele verbintenis aan te kunnen gaan en zorgt met liefde voor Agnes.

Confronterend
Regisseur Ivo van Hove gebruikt muziek, filmfragmenten, lichteffecten en flashbacks om het verhaal te vertellen. Vooral de beelden van de camera die als de slinger van een klok boven het ziekbed van Agnes de laatste seconden van haar leven laat zien, zijn prachtig vormgegeven. De flashbacks die scènes uit het leven van Karin en Maria laten zien zijn enigszins verwarrend, maar maken hun reacties ook begrijpelijker en geven meer diepte aan de karakters. De dubbelrollen van Hugo Koolschijn (Karins man en priester) en Roeland Fernhout (Maria’s man en dokter) geven speelsheid aan het geheel. Vooral Chris Nietvelt gaat in haar rol als Agnes heel diep en overtuigd met haar kwetsbare stem en iele lichaam. De scène waarin zij haar weerzin uit over haar lot (“Ik wil dit niet!”), schreeuwend en rollend in de verf en faeces, is zowel aangrijpend als afstotend. Ze gaat daarin zo hartverscheurend tekeer, dat ze daarmee het publiek eerder wegduwt dan naar zich toetrekt. Zo zijn er meerdere gedeeltes waarin de grens van functioneel naar shockerend soms helaas overschreden wordt. Naakt op momenten dat het niet zou hoeven, het voegt niks toe. Te veel kreten, wanneer gefluister meer aan zou grijpen. Het verhaal krijgt hierdoor minder kracht. De monoloog van Nietvelt aan het einde, volledig ontdaan van drama, raakt dan ook veel meer. Je vergeet even dat je naar een voorstelling zit te kijken.

Troost
Ingmar Bergman schreef zelf over ‘Kreten en gefluister’ in zijn werkschrift: “Niet sentimenteel worden over de dood. Die laten zien, ontmaskeren in al zijn lelijkheid en hem zijn ware stem en macht geven. Een film om mee te troosten.” Dit laatste lijkt vergezocht gezien de heftigheid en dramatiek van de voorstelling. Je verlaat nauwelijks geruster de zaal. Sommigen wachten dat moment zelfs niet af en verlaten de voorstelling al voor het einde. Maar door de dood op deze manier te ontmaskeren, heeft Bergman laten zien dat je het niet zo hoeft te vrezen. Het heeft uiteindelijk immers niks veranderd, voor de achterblijvers is alles hetzelfde gebleven. Een poging tot toenadering van Karin en Maria loopt uiteindelijk op niets uit. Na de dood van Agnes gaan ze ieder weer hun eigen weg, alsof er niets is gebeurd.