Holland Festival 2009

Al meer dan een halve eeuw gaat iedere maand juni in Amsterdam de theatersnoepdoos open. Ook dit jaar zijn er in het kader van Holland Festival weer tientallen producties te bezoeken, onder meer op het gebied van muziek, opera, dans, toneel en film. Naast Nederlandse makers, worden er vanuit de hele wereld de beste en interessantste groepen uitgenodigd hier hun werk te tonen. Van 4 tot en met 28 juni is het allemaal te zien op podia door de hele stad en ook op buitenlocaties die tot het laatste moment geheim gehouden worden.
 

Carmen [De Nederlandse Opera]
De opera Carmen is één van de bekendste, zo niet dé bekendste opera aller tijden. Het verhaal van de liefde van de brave soldaat Don José voor de onvoorspelbare en wilde Carmen is al ontelbare keren in verschillende vormen verteld. De verwachtingen zijn dan ook hooggespannen. De gelauwerde regisseur Robert Carsen heeft het koor van De Nederlandse Opera en de figuranten goed gebruikt. Zij zingen en acteren sprankelend en overtuigend en maken er zo een feest voor oog en oor van. De tribune op het podium, op het eind vol met zo’n 300 figuranten en koorleden, komt verrassend direct over en maakt je als publiek onderdeel van de voorstelling. We zijn letterlijk onderdeel van de stierenvechterarena.

 

De solisten moeten vooral voor de eerste pauze nog enigszins op gang komen. Vooral Koreaan Yonghoon Lee komt als Don José in het begin minder goed uit de verf. Dit komt met name doordat hij veel gesproken teksten heeft en in de lage klanken wat moeilijk verstaanbaar is. Daardoor komt hij wat flets over en is het nog moeilijker te begrijpen wat Carmen, gespeeld door mezzosopraan Nadia Krasteva, in deze toch al onopvallende man ziet. De vonken spatten dan ook niet van het podium af op het moment dat Carmen en Don José verliefd worden. Dit gebeurt wel op de momenten dat zij ruzie krijgen en hun passie duidelijker voelbaar wordt. Don José en zijn voormalige geliefde Micaëla, gespeeld door Genia Kühmeier, trekken elkaar wél naar een hoger plan op de momenten dat zij samen op het podium staan. Kühmeier krijgt niet voor niets het meeste applaus op het einde. Zowel haar duet met Yonghoon Lee als haar solo zorgen voor kippenvel. Ook Lee weet dit te bereiken op de momenten dat zijn stem de hoogte in gaat en zijn karakter meer kleur krijgt. Al met al is deze uitvoering een gedegen en moderne voorstelling, maar net niet met de vurige passie die je van Carmen zou verwachten. (Ellemieke Visser)

 
 

Als een barokke cupido staat Antony voor het Metropole Orkest. Appelwangetjes, lang haar en gehuld in een wit gewaad. Je moet er van houden, zeker van zijn vrouwelijke stem. Maar als je ervan houdt, ga je een bijzondere avond tegemoet. “Een mysterieus samenkomen”, zoals hij elk concert zegt te beleven. Veel interessanter dan op zijn hotelkamer zitten en uitzieken. Want dat hij eigenlijk verkouden is en recht overeind staat met behulp van steroïden, steekt hij niet onder stoelen of banken. Hij staat dus niet in voor zijn daden vanavond, maar komt er zeer goed mee weg.

Antony and the Johnsons is wellicht niet bij iedereen bekend. De Engels-Ierse singer songwriter Antony Hegarty bracht in 1998 met zijn band Antony and the Johnsons zijn debuutalbum uit. Hun tweede album ‘I Am a Bird Now’ werd in 2005 tot Album van het Jaar uitgeroepen door Mojo Magazine en won de prestigieuze Engelse Mercury Prize. Dit jaar kwam het nieuwe album ‘The Crying Light’ uit, waarvan een aantal nummers door Antony zelf bewerkt werden voor deze uitvoering in samenwerking met het Metropole Orkest.

Ook al ziet Antony er bijzonder uit met zijn androgyne uiterlijk, het meest opvallende aan hem is zijn stem. In de meeste recensies wordt zijn stem al beschreven als ‘engelachtig’, maar een betere omschrijving is er dan ook niet voor te vinden. Het ene moment hoog en frêle, dan weer diep en warm. De combinatie van deze veelzijdige stem met het Metropole Orkest tilt beiden naar een hoger plan. De arrangementen zijn nergens voorspelbaar, ze zijn vol met onverwachte wendingen. De muzikaliteit van Antony, die dus niet alleen het schrijven en zingen maar ook de bewerkingen voor het Metropole Orkest voor zijn rekening nam, kent dan ook geen grenzen. 

Het gestructureerde lijnenspel van het decor, geïnspireerd door Bauhaus-architectuur, lijkt het tegenovergestelde van Antony zelf, die niet in een hokje te vangen is. En toch heeft hij zelf voor dit decor gekozen. Een interessante tegenstrijdigheid, die nog meer mysterie aan het fenomeen ‘Antony and the Johnsons’ toevoegt. Tussen de muziek door geeft Antony ons regelmatig een kijkje in zijn brein, dat overuren lijkt te maken. Verwondering over de wereld om hem heen wisselt hij af met theorieën over de opwarming van de aarde en de tweede komst van Christus (een Afghaans meisje). En zo geeft Antony ons niet alleen een concert, maar krijgen we tegelijk een les filosofie voor beginners. Genoeg stof tot nadenken. (Ellemieke Visser)


Hiob [Münchner Kammerspiele]
Het draait om geboorte, liefde en dood. Die drie woorden staan op de draaimolen die het decor vormt van ‘Hiob’. Mendel Singer is een joodse onderwijzer in Rusland omstreeks 1900. Pogroms en ander geweld tegen joden liggen voortdurend op de loer. Hij is arm, maar blijkt toch nog heel veel te kunnen verliezen. Zo is de eens passievolle liefde voor zijn vrouw in de loop van de tijd verdwenen, neemt zoon Jonas dienst in het Tsaristische leger (en verloochent zo zijn joods-zijn), kiest zijn dochter Mirjam voor een weinig deugdzaam leven vol vleselijke liefde en vertrekt de tweede zoon Shemarjah naar Amerika. De jongste zoon Menuchim tenslotte, is achterlijk. Hij leert praten noch lopen.

Vanuit het perspectief van die ellende krijgt Amerika de status van het beloofde land voor Mendel Singer en hij besluit te emigreren. Maar de hoge verwachtingen worden de grond ingeslagen door tegenspoed die aldaar oudtestamentische vormen aanneemt. Voor zijn vrouw –nu elegant gekleed en modieus gekapt- voelt hij nog steeds geen liefde, zijn dochter wordt krankzinnig, Jonas sneuvelt in de Grote Oorlog en Singer zelf wordt verteerd door wroeging omdat hij Menuchim in Rusland heeft moeten achterlaten en niets meer over hem hoort. Op het dieptepunt vervloekt hij God, maar komt daar op terug als hem een groot geluk (dat we hier niet uit de doeken zullen doen) toevalt. Zoals de titel al aangeeft is ‘Hiob’ een hervertelling van het bijbelverhaal Job.

Aan deze toneelbewerking door Johan Simons ligt de gelijknamige roman van Joseph Roth (1894-1939) ten grondslag. Als stijlicoon voor deze voorstelling lijkt de Wibra te hebben gefungeerd. De kostuums bestaan uit lelijke truien, slechtzittende jurken en terlenka broeken. Het decor bestaat enkel uit de al genoemde draaimolen, mintgroen geschilderd en rondom afsluitbaar door middel van tweedehands gordijnen.

Al die gewilde lelijkheid neemt niet weg dat de voorstelling in al zijn eenvoud ontroert. De acteurs brengen hun personages naturel en met toenemende intensiteit en lading. André Jung in zijn vertolking van Mendel Singer steekt er echter bovenuit en draagt de voorstelling. Hij moet niet zozeer een draaimolen, dan wel een achtbaan aan emoties laten zien, van de grootste vertwijfeling tot het opperste geluk. Jung weet het publiek in alle fasen van zijn (on)geluk me te nemen. (Thijs Kramer)


The Manganiyar Seduction
Regisseur Roysten Abel, geboren in Zuid-India en deels getogen in Nederland, heeft met ‘The Manganiyar Seduction’ een bijzondere muzikale verleiding aan zijn repertoire toegevoegd waarmee hij de hele wereld is rondgetrokken. De regisseur staat bekend om zijn samenwerking met werkloze straatartiesten als slangenbezweerders, magiërs, poppenspelers en musici. In deze voorstelling staan Indiase straatmuzikanten letterlijk in de schijnwerpers. In een decor geïnspireerd door de Amsterdamse rosse buurt laten 43 muzikanten het publiek van het Holland Festival kennismaken met Indiase smartlappen.

Op het podium staat een bouwwerk van negen hokjes breed en vier rijen hoog. Elk hokje is bekleed met rood pluche en omlijst met lampjes, wat een sprookjesachtig ‘Duizend-en-een-nacht’effect geeft. Eén gordijntje is al open. Een man in Indiase kledij begint een traditioneel strijkinstrument te bespelen. Een ander gordijn schuift open en een man begint te zingen. Langzaam ontvouwt het schouwspel zich, hokje na hokje, gordijntje na gordijntje. Het publiek wordt langzaam verleid, zowel visueel als auditief.

De muzikanten zijn afkomstig van Rajasthan, de grootste staat van India. Ondanks vele overheersingen door islamitische Mogols en Engelsen is deze onherbergzame streek er in geslaagd haar oorspronkelijke cultuur goed te bewaren. Volksmuzikanten speelden in eerste instantie voor hun vorsten, maar later ook voor elkaar, voornamelijk tijdens ceremoniën als geboorte, dood en huwelijk. De laatste jaren vindt er een opleving in interesse plaats bij jongere generaties. De liederen gaan dan ook over tijdloze thema’s als liefde, eenzaamheid en overleven in de Grote Indiase Woestijn.

De klanken zijn rauw en de zangers brengen hun verhaal vol passie. Ondanks dat de musici elkaar niet kunnen zien, vormen ze een geoliede machine. Alle ogen zijn dan ook gericht op de dansende dirigent, die hen met Indiase castagnetten terzijde staat. Zelfs de vier zingende kinderen zingen alsof hun leven ervan afhangt, ondersteund met wanhopige gebaren. Het is bijzonder om te zien dat zulke authentieke, haast folkloristische, muziek ook bij een Hollands publiek aansluiting vindt. Een vertaling van de teksten is dan ook niet nodig. Muziek blijkt maar weer internationaal te kunnen verbroederen. (Ellemieke Visser)


Antonioni project [Toneelgroep Amsterdam]
Ook dit jaar is tijdens het Holland Festival een voorstelling van Toneelgroep Amsterdam in première gegaan. Regisseur Ivo van Hove pakt uit met een toneelstuk waarin een groot deel van de cast van het Amsterdamse gezelschap meewerkt: ‘Antonioni project’. Het is een voorstelling waarin drie filmscenario’s van de Italiaanse regisseur Michelangelo Antonioni met elkaar worden verweven tot een groot verhaal. De afzonderlijke films zijn los van elkaar te zien, maar zijn thematisch toch aan elkaar verbonden en dat komt tot uiting in het toneelstuk.

In alle drie de films (‘L’Avventura’, ‘La Notte’ en ‘L’Eclisse’) staat een element centraal van de liefde. In het eerste stuk draait het om de ontmoeting; een vrouw wordt verliefd op de minnaar van haar verdwenen hartsvriendin. Een koppel van middelbare leeftijd kan in het tweede stuk alleen nog voldoening halen uit herinneringen. In het laatste deel blijken twee geliefden de liefde niet als een groots avontuur te kunnen beleven, ondanks hun aanwezige seksuele aantrekkingskracht.

Zoals eerder ook in de voorstellingen ‘Opening Night’ en ‘Romeinse tragedies’ is er in dit toneelstuk een heel belangrijke rol weggelegd voor de aanwezigheid van camera’s. Op het toneel lopen cameramensen rond en voor het podium staan vijf grote plasmaschermen waarop de spelers vanuit verschillende ooghoeken worden weergegeven. Ieder detail is zichtbaar en niemand ontsnapt aan het oog van de camera. Op de voorgrond hangt in de lucht een groot projectiescherm, zodat de beelden als het ware op ons netvlies worden gebrand. Behalve de camera’s is er geen decor. Later, na een korte pauze, wordt er feest gevierd in een groot landhuis maar dit allemaal in een zeer minimalistische setting.

‘Antonioni project’ is geen geslaagde voorstelling geworden. Er ontbreekt een heldere verhaallijn en echte dialogen zijn niet aanwezig. Er wordt veel gebabbeld en gepraat, maar veel wijzer word je er niet van. De megalomane opzet heeft ook een keerzijde; er worden met de opstelling van al die camera’s en projectieschermen veel verwachtingen gewekt, die met de keuze voor dit stuk moeilijk zijn waar te maken. De cast is geweldig. Toch lijken maar weinig acteurs werkelijk uit de voeten te kunnen met hun rol, misschien juist vanwege een ontbrekend verhaallijn of plot. (Chris Belloni)


The Sound and the Fury [Elevator Repair Service]
Het New Yorkse gezelschap Elevator Repair Service heeft als ambitie om schijnbaar onspeelbare teksten om te zetten naar theater. Ditmaal doet het dat met het moeilijk te doorgronden ‘The Sound and the Fury’ van William Faulkner (1929). Het wordt door wisselende spelers voorgelezen en door de rest van de ‘troupe’ gespeeld. Daarbij is de tekst volledig intact gelaten, inclusief de in romans voorkomende toevoegingen als: ‘zegt hij’ na een zin in de directe rede. Het versterkt de verwarring bij de toeschouwer die er vanuit gaat naar een toneelstuk te kijken. De kenmerken van de roman blijven gehandhaafd

Het verhaal draait om een uitgebreid gezin in de jaren ’20 van de vorige eeuw, ergens in het Zuiden van de Verenigde Staten, met hun zwarte personeel. In dit gezin groeit de doofstomme en zwakzinnige Benjamin op. Wat er getoond wordt, zijn Benjamins herinneringen: fragmentarisch, niet-chronologisch en zonder volledig inzicht. Om het nog lastiger te maken verspringen de personages van speler op speler. Op een gegeven moment wordt Benjamin zelfs tegelijkertijd door twee acteurs gespeeld. Acteurs, die hun rollen stuk voor stuk zeer persoonlijk, maar sterk invullen. Onvermijdelijk raakt de toeschouwer voortdurend de draad kwijt, om vervolgens (even) te denken dat hij het snapt. Het is een beetje zoals je naar een uiterst varwarrend relaas van een kind luistert.

Ondanks dat de handelingen zich op verschillende locaties afspelen, is er maar een decor: een plattelandsinterieur dat herinnert aan de jaren ’20. De feitelijke gebeurtenissen zijn klein en huiselijk. Een zoon heeft een kwartje nodig om naar een rondreizende voorstelling te kunnen, een dochter wordt veel te jong zwanger en ontvlucht het huis. Maar het draait niet om die gebeurtenissen. Het gaat om de positie die Benjamin in het gezin inneemt, met een moeder die het allemaal niet aankan en broers en zussen die hem kwellen. Juist het gevoel van kwelling in een gezin dat sowieso al bol staat van spanning en frustraties, wordt in deze voorstelling van ruim twee uur zonder onderbreking steeds ondraaglijker. Het gevaar van desintegratie ligt voortdurend op de loer. Onder de oppervlakte schuilt haat, waanzin, geweld. Een beangstigende cocktail die de toeschouwer niet makkelijk door de keel glijdt, maar niettemin bedwelmt. (Thijs Kramer)