Glengarry Glen Ross [Toneelgroep Amsterdam & Toneelschuur Producties]

“O God, wat haat ik deze baan”, met deze woorden besluit verkoper George Aaron, de nestor van het makelaarskantoor, de voorstelling. Terneergeslagen staat hij daar; zijn ziel en zaligheid heeft hij gegeven voor zijn baan en hij blikt terug op zijn leven. Hij wordt beschimpt en uitgespuugd, is gezakt tot de laagste trede in de bedrijfshiërarchie. Het geloof in eigen kunnen is gereduceerd tot nul. Hij heeft gefaald als verkoper en daarmee ook als mens. En waarom? Hij verkoopt al maanden niet meer.

‘Glengarry Glen Ross’ is een eigentijdse voorstelling dat het verhaal vertelt over vier gehaaide makelaars die op een kantoor zitten en braakliggende stukken land als paradijselijk voorspiegelen en trachten te verkopen. De Amerikaan David Mamet schreef het stuk begin jaren tachtig, nadat hij zelf een aantal jaar werkzaam was geweest op een makelaarskantoor in Florida. Het sociaal kapitalisme maakte in deze tijd ruimte voor het huidige kapitalisme waar het korte termijn denken – gepaard gaand met exorbitante bonussen – de gangbare manier van denken werd.

Loungebar Empire
De setting voor ‘ Glengarry Glen Ross’ lijkt kenmerkend voor de makelaarswereld. Het leven van de blanke mannen speelt zich af in de bar op kantoor. Een persoonlijk leven schijnen de mannen niet te hebben, behalve verkoper Jacques Levi, die echter op geen enkele empathie kan rekenen als hij appèl doet op het mededogen van zijn collega’s. De bar Empire is hip en strak en verbeeldt het snelle leven dat de gelikte makelaarsboys voor ogen hebben. De foeilelijke rode kuipjes waarin ze plaatsnemen, zitten afschuwelijk. Lang hoeven de verkopers er ook niet in te zitten. Men gaat niet naar de bar om te ontspannen, er worden louter deals gesloten. De verkopers hebben meer oog voor hun horloge, dan voor elkaar. Tijd is geld. Dit adagium is exemplarisch voor de huidige tijd, maar is helemaal van toepassing op de wereld van de sales. Het strakke decor van het kantoor spreekt voor zich; de omgeving is steriel, de makelaars zelf zorgen met hun vlotte babbels voor een kleurrijke opvulling van het kale geheel.

Snelle verkopers
De voorstelling wordt gedragen door een aantal spelers. Met name Fedja van Huêt excelleert in de rol van verkoper Richard Roma. Zijn lichaamshouding verraadt zijn sneaky persoonlijkheid; de rug licht gebogen, de schouders samengetrokken. Van Huêt bijt zich vast in zijn rol en zijn mimiek is beangstigend overtuigend. Als een ware kameleon weet hij zich te transformeren tot datgene wat de situatie van hem vraagt. Zijn smile is volmaakt, maar onecht en daarmee is hij een overtuigende verkoper. Ook Alwin Pulinckx is opperbest als verkoper Dave Moss. Een pedant mannetje is hij wel. Om zijn eigen minderwaardigheidscomplex binnen de groep te maskeren overschreeuwt hij zichzelf constant. Leon Voorberg is verkoper Jacques Levi en hij weet als enige wat sympathie op te wekken. Ook hij doet mee aan het spel van leugens en bedrog, maar hij doet het om zijn kleine dochter van een goede toekomst te voorzien. Janni Goslinga heeft misschien wel de moeilijkste rol. Ze is constant op het toneel, als barmeisje in de Empire en als meedogenloze agente, maar weet alsnog een karakteristieke dubbelrol neer te zetten. Ze is een ware kenau die de gladde makelaars de les leest. Bij het uitstekende spel van genoemden, steken de anderen wel erg schril af.

Huidige tijd
Regisseur Eric de Vroedt maakt met ‘Glengarry Glen Ross’ een voorstelling die exemplarisch is voor de huidige tijd. Het ongebreidelde kapitalisme leek lange tijd de overwinnende ideologie te zijn, maar daar worden de laatste tijd wel vraagtekens bij gezet. De kredietcrisis en aanhoudende onzekerheid op de aandelenmarkt maakt duidelijk dat ook dit systeem niet volmaakt is. De excessieve bonussen die worden verdiend is veel mensen een doorn in het oog en juist dat stelt deze voorstelling aan de kaak. Makelaars worden neergezet als premiejagers die niets ontziend hun bonus willen scoren. Daar gaan ze niets voor uit de weg. Achter iedere glimlach schuilt afgunst, collega’s worden benaderd als directe concurrent. De verkopers opereren zonder enig moreel besef, eigen gewin gaat boven alles. Slechts opportunistisch handelen houdt hen op de been. Dat wordt het best geïllustreerd als verkoper Jacques Levi een serie vakantievilla’s verkoopt aan een zwakzinnig stel. Dat zij niet in staat blijken om een afgewogen keuze te maken deert hem niet.

Crisis
Nadat de Theatercompagnie vorig jaar al ‘De koopman van Venetië’ bracht, waarin de kredietcrisis en roekeloos gedrag op de beurs aan de kaak werd gesteld, stelt Toneelgroep Amsterdam/Toneelschuur Producties nu een ander facet van het kapitalisme aan de orde: het graaigedrag als gevolg van een individueel beloningssysteem. Bonussen kunnen goed werken, maar werken ook immoreel gedrag in de kaart. Het toneelstuk dat aanvankelijk in de jaren tachtig was gesitueerd, blijkt naadloos van toepassing op de huidige crisis. ‘Glengarry Glen Ross’ biedt een pessimistische kijk op de huidige tijd maar weet, net als in het echte leven, geen oplossingen aan te dragen.