Ghetto [Het Toneel Speelt]

Herman Heijermans – bekend door het eerder dit jaar door Het Toneel Speelt opgevoerde ‘Op hoop van Zegen’ – schreef het toneelstuk ‘Ghetto’. Het stuk verscheen in 1898 en speelde in de achterbuurten van het Amsterdamse Waterlooplein, in een bedompte, orthodox-joodse sfeer van sjacheraars en voddenkooplieden. De hoofdpersoon maakte zich onmogelijk door zich af te keren van het joodse geloof. Het Toneel Speelt brengt het stuk ruim een eeuw later in première en de onderwerpen die Heijermans te berde bracht, blijkt nog opvallend actueel. Hoewel de thematiek bij Heijermans betrekking had op joden, geldt het tegenwoordig voor moslims. De voorstelling laat op krachtige wijze zien hoe religie families kan verscheuren.

De oude sjacheraar Sachel heeft een bescheiden confectiebedrijfje opgezet en handelt in balen wol en partijen stof. Zijn bevriende koopman Aaron (Dries Smits) komt op een dag langs om zijn afvalwol te verkopen. Het spel van vraag en aanbod verlegt zich langzaamaan van de wol naar hun beider kinderen. Aaron tracht Sachel gunstig te stemmen door zijn mooie dochter Rebecca (Fockeline Ouwerkerk) aan Rafaël (Nasrdin Dchar) te koppelen. Uiteraard staat hier een grote bruidsschat tegenover. Rafaël ontsteekt in woede als hem het plan van het gearrangeerde huwelijk ter ore komt. Hij is immers verliefd op de christenmeid Rose (Sjaan Duinhoven) en vastbesloten haar te trouwen.

Sjacheraars
Mark Rietman speelt Sachel, die achterdochtig geworden door zijn blindheid, als een norse, oude man door het leven gaat. Zijn personage lijkt een evenbeeld van Shakespears’ Shylock en is onmachtig om mee te buigen met de veranderingen van de moderne tijd. De enige houvast en stabiliteit in zijn leven wordt hem geboden door de oude rituelen van het joodse geloof. Zijn zoon Rafaël verpersoonlijkt moderniteit waarin geloofstradities met enige flexibiliteit worden behandeld. De strijd tussen vader en zoon is die tussen de oude en nieuwe wereld. Een strijd vol onbegrip en haat, die louter verliezers zal opleveren. Sachel is aan het werk te midden van een enorme berg oude kleren, de dienstmeid gaat langs met koffie, maar gezellig is het er nooit. Sachel is verbitterd door de verkeerde keuzes van zijn zoon. Zijn humeur wordt nog eens versterkt door zijn kinderloze en gefrustreerde zuster Esther (Marleen Stolz), die hem, als de slang uit het Hof van Eden, begiftigd met haar ideeën.

Stereotyperingen
Rietman en Dchar weten absoluut te overtuigen. Met name de rol van Rietman is indrukwekkend en hij weet naast zijn onverschilligheid ook een breekbare kant te laten zien, namelijk van een vader die bang is om zijn zoon te verliezen. Dchar oogt fris en onbevangen in zijn rol als Rafaël. De overige rollen zijn echter minder opzienbarend. De setting van ‘Ghetto’ is eenvoudig. Een sombere, zwarte loods dient als werkplaats van Sachel en vormt het decor waar de handel plaatsvindt. Uit de spaarzame luiken stroomt wat daglicht de werkplaats binnen, het overige licht komt van tl-buizen. ‘Ghetto’ wordt met een zekere luchtigheid gebracht en dat is fijn bij een toneelstuk met zware thema’s als geloof, loyaliteit en trouw. Er is af en toe ruimte voor een schamper gelach, al was het maar om de bekrompen stereotyperingen die joden en christenen voor elkaar hadden in de negentiende eeuw. Of is het een lach van schaamte die ons herinnert aan de ‘nieuwe’ joden van onze huidige maatschappij: de moslims? ‘Ghetto’ drukt ons met de neus op de feiten en laat zien dat mens weinig verandert met het verstrijken van de tijd. De voorstelling is hierdoor belangwekkend, al had het allemaal best iets spannender gemogen.