Aantekeningen uit het ondergrondse [Toneelgroep De Appel & Literair theater Branoul]

Een lijvige, gitzwarte Russische roman voor toneel bewerken en vervolgens drie weken op de planken brengen. Je moet er maar zin in hebben en je moet het maar durven. Literair Theater Branoul in Den Haag doet het in samenwerking met Toneelgroep De Appel. Voor de toeschouwer geen vrolijk avondje uit, wel zeer de moeite waard.

De gelijknamige roman van F.M. Dostojevski uit 1864 is een monoloog van een man die zich teruggetrokken heeft in een vochtige kelderwoning ergens aan de rand van St. Petersburg. Hij is ooit ambtenaar geweest, maar doet al jarenlang niets meer. Hij koestert zijn ongeluk, zijn dadenloosheid en zijn marginale bestaan. Hij analyseert voortdurend zijn gevoelens van wraak, vernedering en afgunst. Pijn en vernedering kunnen volgens hem, mits voldoende gekoesterd, genot opleveren. Hij veracht zichzelf, maar ten diepste veracht worden kan ook een zekere genoegdoening opleveren. Hij stelt zichzelf dan ook ver boven alle zogenaamd normale mensen, die een dergelijk besef niet kennen. In ‘Aantekeningen uit het ondergrondse’ wordt het bestaan geanalyseerd tot op het bot. Er zijn verwijzingen naar de sociale omstandigheden van het Rusland van die tijd, naar de politiek en de wetenschap. Een belangrijk element is de plaats van de mens in de wereld als steeds meer blijkt dat die onwrikbaar gehoorzaamt aan logica en natuurwetten. Wat heeft de mens daar eigenlijk te zoeken?

Beter leven
Het getuigt van moed van de makers om dit werk, waarin geen spatje zonlicht, vrolijkheid of lichtheid voorkomt, aan te pakken. Manon Barthels is geslaagd in de schier onmogelijke opgave om van het origineel, een roman in twee boekdelen, een toneelbewerking te maken waarin de structuur van de roman nog herkenbaar is. In het eerste deel wentelt de man zich in zijn deerniswekkende ellende en haat. Getriggerd door de vallende sneeuw die hij door zijn kelderraampje ziet vallen, herinnert hij zich een wel zeer beschamend voorval. Twintig jaar eerder vergezelde hij in een ondergesneeuwde stad, een stel kennissen (die hij stuk voor stuk haatte) op een avond restaurant- en bordeelbezoek. Hij belandt dronken in het bed van de jonge prostituee Liza en schetst haar de ellendige toekomst die haar te wachten staat als zij haar leven als prostituee voortzet.

Dat is het moment dat acteur (en artistiek leider van Branoul) Bob Schwarze het stuk werkelijk lading weet te geven. Tot dan toe nam hij de toeschouwer dieper en dieper de put in, tot op het punt van verzadiging en verveling. Maar bij Liza blijkt de man toch over enige menselijkheid te beschikken en roept daarmee ook iets op bij haar. Hij nodigt haar uit de volgende dag bij hem thuis te komen. Een uitnodiging waar Liza in haar naïviteit en hoop op een beter leven nog op in gaat ook.